ມະນຸດມີຊີວິດຢູ່ຮ່ວມກັບທໍາມະຊາດເປັນອັນດັບທໍາອິດ, ໂດຍພາກັນລືມວ່າ ສິ່ງນີ້ກໍ່ໃຫ້ເກີດມີໄພອັນຕະລາຍໄດ້. ເປົ້າໝາຍຂອງພຶກສາຊາດພື້ນບ້ານນັ້ນກໍຄື ເພື່ອສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ພືດຊະນິດນີ້ບໍ່ມີພິດໄພຕໍ່ມະນຸດມາຕັ້ງແຕ່ດົນນານ. ມີການສ້າງລາຍການ ແລະ ກວດສອບຄວາມຮູ້ທີ່ໄດ້ຮວບຮວມໄວ້ຫຼາກຫຼາຍ, ເຊິ່ງວັດທະນະທໍາທີ່ແຕກຕ່າງກັນ ໄດ້ຮັບການພັດທະນາສືບທອດມາຫຼາຍພັນປີ ເພື່ອທໍາການເພາະປູກ ແລະ ເປັນສານອາຫານໃນໂລກຂອງພືດ.
ໃນແຕ່ລະວັດທະນະທໍາທີ່ມີການນໍາໃຊ້ພາສາຂອງຕົນ ລ້ວນແຕ່ມີວິທີການສະເພາະໃນການຈັດລະບຽບໂລກທີ່ວັດທະນະທໍານັ້ນໆຖືກຝັງຊ້ອນໄວ້; ທັງນີ້ແມ່ນຂຶ້ນຢູ່ກັບສະພາບແວດລ້ອມ ແລະ ອັດສະລິຍະພາບໃນຕົວຂອງມັນເອງ, ມັນມີການພັດທະນາວິທີການຝຶກຝົນ, ພັດທະນາລະບົບຄວາມຄິດ ແລະ ສັນຍະລັກ ເຊິ່ງເມື່ອໄດ້ຮັບການແປຄວາມໝາຍແລ້ວ ຈະເຮັດໃຫ້ສາມາດເຂົ້າເຖິງຄວາມຮູ້ຂອງມັນໄດ້. ເຫດຜົນອັນແທ້ຈິງຂອງປະສາດສໍາຜັດໄດ້ເປັນຮາກຖານຂອງການມີສ່ວນຮ່ວມຢ່າງໃກ້ຊິດໃນໂລກຂອງພືດ ແລະ ຈາກນັ້ນກໍແຜ່ກະຈາຍໄປທົ່ວວັດທະນະທໍາ; ພຶກສາຊາດພື້ນບ້ານໄດ້ເຜີຍໃຫ້ພວກເຮົາເຫັນເຖິງໂລກຂອງກິ່ນ, ລົດຊາດ, ສີ, ການໄດ້ຮັບ, ຮຽນຮູ້ໃນໄວເດັກ ຈາກແຫຼ່ງທີ່ມາຂອງວັດທະນະທໍາແມ່ ເຮັດໃຫ້ເກີດການສ້າງຄວາມໝາຍທີ່ເປັນຮູບປະທໍາ.
ໂດຍສະເພາະກໍແມ່ນງານຫັດຖະກໍາທີ່ປະດິດຈາກໄມ້ໄຜ່ ລວມທັງຄວາມຫຼາກຫຼາຍສີສັນ ແລະ ອົງປະກອບຂອງຜ້າແພທີ່ຕໍ່າດ້ວຍມື ທີ່ກຸ່ມຊົນເຜົ່າຕ່າງໆຂອງລາວໄດ້ສະແດງຄວາມເປັນຕົວຕົນຜ່ານຜົນງານສີມືຫັດຖະກໍາຂອງພວກເຂົາ. ທຸກສະຖານທີ່ໃນປະເທດລາວ, ທ່ານຈະເຫັນໄມ້ໄຜ່ ບໍ່ວ່າເປັນເປັນສຸມໄຜ່ຂະໜາດໃຫຍ່ຕັ້ງເດັ່ນສະຫງ່າໃນເຂດຊົນນະບົດ, ຫຼື ຖືກດັດແປງເປັນຝາ, ຫຼັງຄາ, ເຄື່ອງໃຊ້ພາຍໃນເຮືອນ ຫຼື ເຄື່ອງມືຫຼາຍຊະນິດ. ມີພັນໄຜ່ຢ່າງໜ້ອຍ 52 ສາຍພັນ, ພືດຊະນິດນີ້ຈິ່ງຖືເປັນພັນໄມ້ທີ່ດີທີ່ສຸດໃນປະເທດ ແລະ ລາວຈິ່ງຖືວ່າພືດຊະນິດນີ້ສາມາດປູກຮ່ວມກັບພືດຊະນິດອື່ນໄດ້ດີທີ່ສຸດ ເພາະມັນສາມາດໃຫ້ປະໂຫຍດໃນທຸກຊ່ວງເວລາໃນຊີວິດປະຈໍາວັນຂອງຄົນລາວ ລວມທັງນໍາໃຊ້ເຂົ້າໃນວຽກງານສີລະປະນໍາອີກ; ເວົ້າກັນຕາມຄວາມຈິງແລ້ວ, ການໄດ້ຍິນສຽງທໍານອງເພງຜ່ານສາຍລົມ ທີ່ເລັດລອດອອກມາຈາກການສຽດສີຂອງລໍາໄຜ່ ກໍເຮັດໃຫ້ຄົນລາວເກີດມີຄວາມຄິດໃນການປະດິດແຄນຂຶ້ນມາ.
ມີສອງສີທີ່ສື່ເຖິງປະເທດລາວໄດ້ດີທີ່ສຸດ ເຊັ່ນ ສີສົ້ມອອກເຫຼືອງ ແລະ ສີຄາມ ທີ່ນໍາມາຈາກພືດ. ສີທີໜຶ່ງ ກໍແມ່ນສີຜ້າຈີວອນຂອງພະສົງສາມະເນນ ທີ່ນັກທ່ອງທ່ຽວນິຍົມຖ່າຍຮູບເປັນຊີວິດຈິດໃຈ, ແຕ່ກໍຍັງມີສີຂອງດອກໄມ້ທີ່ໃຊ້ບູຊາ ແລະ ການຕົກແຕ່ງທາງພິທີກໍາຕ່າງໆນໍາອີກ. ນອກຈາກນີ້, ຂີ້ໝິ້ນຊັນກໍຍັງຖືກນໍາໃຊ້ໃນການຜະລິດສີສົ້ມອອກເຫຼືອ ເຊິ່ງບາງຄັ້ງອາດປະສົມກັບແກ່ນກົກໝາກມີ້ ເພື່ອເຮັດໃຫ້ສີເຂັ້ມຂຶ້ນເລັກນ້ອຍ. ສ່ວນສີທີສອງກໍແມ່ນສີຄາມ ເຊິ່ງໃຊ້ເປັນສີຍ້ອມສໍາລັບຊົນເຜົ່າຕ່າງໆ ສ່ວນໃຫຍ່ແມ່ນໄດ້ມາຈາກພືດສອງຊະນິດ ຄື ຕົ້ນຄາມ ກັບຕົ້ນຫ້ອມ.
ຜ້າແພທີ່ຕໍ່າດ້ວຍມື ຍັງຊ່ວຍຈັດແບ່ງໃນຄວາມເປັນລາວ, ເຊິ່ງເປັນກຸ່ມຊົນເຜົ່າທີ່ໂດດເດັ່ນໃນບັນດາກຸ່ມຊົນເຜົ່າຕ່າງໆ. ໃນອະດີດ, ໄດ້ມີການນໍາໃຊ້ເສັ້ນໄໝທີ່ສາວຈາກມ້ອນ ເຊິ່ງເປັນດ້ວງທີ່ກິນໃບມອນເປັນອາຫານ (ຊື່ວິທະຍາສາດ Morus spp). ນອກຈາກມ້ອນແລ້ວ ຍັງມີກັນຊົງ, ເປັນພືດຕະກຸນກັນຊາ ທີ່ຊາວມົ້ງນໍາເສັ້ນໃຍຈາກຕົ້ນກັງຊົງມາຜະລິດຜ້າແພ, ພ້ອມຍັງມີເສັ້ນຝ້າຍທີ່ໄດ້ມາຈາກຕົ້ນຝ້າຍ (ຊື່ວິທະຍາສາດ Gossypium spp).
ເຄີຍມີຄັ້ງໜຶ່ງທີ່ພຶກສາຊາດພື້ນບ້ານໄດ້ຖືກລະເລີຍ ໂດຍຖືວ່າເປັນສິ່ງຫຼ້າສະໄໝເລັກນ້ອຍ ແມ່ນແຕ່ຄະຕິຊາວບ້ານກໍຄິດເຊັ່ນກັນ, ເຊິ່ງປັດຈຸບັນໄດ້ເຂົ້າມາມີບົດບາດພິເສດໃນສາຂາມະນຸດວິທະຍາ. ພຶກສາຊາດພື້ນບ້ານ ໄດ້ຊ່ວຍໃຫ້ພວກເຮົາສາມາດເຂົ້າໃຈຕໍ່ວັດທະນະທໍາ, ວິທີການ, ຄວາມເຊື່ອ ແລະ ປະຫວັດສາດຂອງມະນຸດໄດ້ດີຂຶ້ນ. ຄວາມຮູ້ຂອງນັກທໍາມະຊາດວິທະຍາທີ່ໄດ້ຮັບຄວາມນິຍົມ ກໍຖືເປັນອີກວິທີໜຶ່ງໃນການເບິ່ງໂລກ, ທັງເປັນອີກທາງໜຶ່ງໃນການອ່ານໂລກ, ມີຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັບມະນຸດຫຼາຍຂຶ້ນ, ເປັນສາກົນຫຼາຍຂຶ້ນ, ສັບຊ້ອນຫຼາຍຂຶ້ນ, ເປັນ “ມະນຸດ” ຫຼາຍຂຶ້ນ ແລະ ຍັງຊ່ວຍໃຫ້ພວກເຮົາສາມາດປະຕິບັດຕໍ່ໂລກໄດ້ນໍາອີກ. ພຶກສາຊາດພື້ນບ້ານ ໄດ້ເຊີນຊວນໃຫ້ພວກເຮົາຫັນມາຮຽນຮູ້ກ່ຽວກັບທໍາມະຊາດຄືນໃໝ່ອີກຄັ້ງ ພາຍຫຼັງທີ່ເບິ່ງຂ້າມວິທີການໃນອະດີດຫຼາຍພໍສົມຄວນ, ພວກເຮົາໄດ້ຍອມຮັບວ່າ ພວກເຮົາມີຄວາມສາມາດດຶງເອົາແຮງບັນດານໃຈຈາກສິ່ງເຫຼົ່ານີ້ໄດ້ ເຊັ່ນ: ເຮືອນປະຢັດພະລັງງານ ຫຼື ເຮືອນຮັກໂລກ, ການແພດທາງເລືອກ ເປັນຕົ້ນ.
ວິທະຍາສາດຕາເວັນຕົກ ໄດ້ຖືກສ້າງຂຶ້ນເທິງສົມມຸດຕິຖານກ່ຽວກັບທໍາມະຊາດ ທີ່ເປັນອິດສະຫຼະຈາກມະນຸດຜູ້ຄົ້ນຄິດ; ກົງກັນຂ້າມ, ພຶກສາຊາດພື້ນບ້ານ ໄດ້ນໍາພາພວກເຮົາກ້າວໄປສູ່ຄວາມຕໍ່ເນື່ອງຂອງທໍາມະຊາດ ແລະ ວັດທະນະທໍາ ເຊິ່ງຊ່ວຍເຮັດໃຫ້ມະນຸດສາມາດປະເມີນຕໍາແໜ່ງຂອງຕົນໃນຈັກກະວານໄດ້ ເພື່ອສ້າງຄວາມເຂົ້າໃຈ ແລະ ປົກປັກຮັກສາສິ່ງແວດລ້ອມໃຫ້ດີຂຶ້ນ.
ໂດຍ: ບິບາ ວິໄລເລັກ
Ethno-botany in Laos, the roots of Culture
Man lived first of all in, on and with nature, and to forget this is dangerous. The goal of ethno-botany is to show how the plant has always been man’s faithful companion. It inventories and examines the vast collection of knowledge, wich different cultures have developed across the millennia to tame and master plant world.
Each culture, through its language, has a particular way of ordering the world in which it is immersed; depending on its environment and its own genius, it develops practices, it develops systems of ideas and symbols which, decoded, will provide access to its knowledge. A true logic of the senses takes root in close participation in the world of plants and then diffuses throughout culture; ethno-botany reveals to us a whole world of smells, flavors, colors, taken, learned, in childhood, from the very sources of maternal culture, allowing the construction of concrete semantics.
It is through their craftsmanship, particularly bamboo work, and the diversity of color and texture of their clothing that the ethnic groups of Laos assert themselves. Wherever you look in the country you will see Bamboo, either in majestic clumps in the countryside, or transformed into walls, roofs, furniture, tools of all kinds. With at least 52 species listed, this plant is one of the best represented in the country and is considered by Laos as the companion plant par excellence because it intervenes at all moments of their daily life and even in their art; It is said in fact that it was by hearing the song of the wind in the Bamboos that the Lao had the idea of the mouth organ (khéne).
The two colors that best symbolize Laos, orange and blue, still come from plants. The first is those of the monks’ robes endlessly photographed by tourists, but also floral offerings and ritual decorations. It is given, among other things, by Turmeric (Curcuma longa) to which Jackwood is sometimes added to darken it a little. The second, indigo is the color of ethnic groups, given mainly by two plants: Indigofera tinctoria (kham) and Baphicacanthus cusia (hom).
The textiles used also distinguish the Lao, the dominant ethnic group, from other ethnic groups: for the former, silk extracted from the mon, Mulberry worm, Morus spp, for others, kan sa, Hemp, Cannabis sativa introduced by the Hmong, and fai, Cotton, Gossypium spp. .
Ethno-botany, once considered a little outdated, even folkloric, now occupies a special place in the human sciences. It allows us to better understand the man of a given culture, his techniques, his beliefs, his history. Popular naturalist knowledge constitutes another way of seeing the world, another grid for reading the world, more carnal, more global, more complex, more “human”, and which also allows us to act on the world. It invites us to relearn nature: after a great contempt for the techniques of the past, we admit that we can draw inspiration from them: ecological houses, alternative medicine for example.
Western science was built on the hypothesis of a nature independent of the man who thinks it; ethno-botany, on the contrary, reintroduces us to a nature-culture continuum which allows man to evaluate his place in the Universe, to better understand and better protect his environment.
Biba Vilayleck